زبان وادبیات عرب تنکابن

                                                       بسم الله الرحمن الرحیم

                                                       « اسم فعل و انواع آن »                  

ما نابَ عن فعلٍ کَشَتّانَ وَ صَه    هوَاسمُ فعلٍ و کذا أوّه وَ مَه

و ما بِمعنی إفعَل کَآمینَ  کثَر    وَ غیرهُ کَوَی وَ هیهاتَ نَزر

اسماء افعال : الفاظی هستند که جانشین فعل می شوند در دلالت بر معنا و عمل آن و غالباً به معنای فعل امر می آیند و کمتر به معنای ماضی و مضارع.

معرفی اسماء افعال:

اسم فعل به معنای امر:

صَه : أسکُت ( ساکت شو )         مَه : إنکَفف (روی برگردان،رهاکن)        هَیتَ ، هَیّأ: أسرِع (بشتاب )

هَلُمَّ : أقبِل ( روی آور )             إیهِ : إمضِ ( بگذر )                              آمینَ : إستَجِب (اجابت کن )

بَلهَ : دَع ( واگذار،رها کن )        رُوَیدَ : أمهِل ( مهلت بده )

اسم فعل به  معنای مضارع:

أفٍّ : أتضجّرُ ( خسته می شوم ،به ستوه می آیم)  ،   وَی ،  واهاً : أعجَبُ (شگفت زده می شوم) ، أتوَجّعُ ( زاری و ناراحتی می کنم)                     ،   أوّه : أتوَجّعُ ( شکوه و زاری می کنم)

اسم فعل به معنای ماضی :

هَیهاتَ : بَعُدَ ( دور باد ، دور شد )               شَتّانَ : إفتَرَقَ ( جدا شد )

*انواع اسم فعل :

1- اسم فعل مرتجل : آنست که از آغاز اینگونه وضع شده است:

   هیهاتَ   ، أفّ  ، هَلُمّ  ، شَتّان ...

مثال:     قال الله تعالی : وَیکأنّه لا یُفلحُ الکافرون.  یعنی  أعجَبُ لعدمِ فلاحِ الکافرینَ.

2- اسم فعل منقول : آنست که از چیز دیگری نقل شده باشد و آن یا منقول از ظرف است یا منقول از حرف جار و یا منقول از مصدر.

وراءَک ( تَأخّر) ،  أمامَک (تَقدّم ) ، دونَک ( خُذ )،  مَکانَک ( أثبِت )، علیک ( إلزَم ) ، إلیکَ ( خُذ ، أبعِد ) ، حَذارِ (إحذَر) نَزالِ ( إنزِل) ، تَراکِ ( أترُک )

مثال:              دونَکَ الکتابَ . یعنی  خُذهُ .

نکته ها :

1-اسماء افعال گاهی معنی لازم دارند و فاعل را مرفوع می کنند.

مثال    هیهاتَ  زیدُ . فاعل و مرفوع ( اسم ظاهر)

و گاهی معنی متعدی دارند و فاعل را مرفوع و مفعول را منصوب می کنند.

مثال:    بَلهَ  هذا الامرَ. فاعل (انتَ مستتر) و هذا مفعول به و محلاً منصوب

         رُوَیدَ  أخاکَ . فاعل ( أنتَ مستتر) و أخا  مفعول به و منصوب به الف فرعی

2-فاعل اسماء افعال بصورت اسم ظاهر و یا ضمیر مستتر می آید و به شکل ضمیر بارز نمی آید.  ( مثالهای بالا )

3-اگر اسم فعل منقول از ظرف یا حرف جر باشد ، ضمیر مخاطب به آن متصل می شود. و موقعیت آن ضمیر ، مجرور است بخاطر مضاف الیه با ظروف و مجرور به حرف جر.

الیک ( ک مجرور به حرف جر است)                   دونَکَ ( ک  مضاف الیه مجرور است)

4-شرط است که اسم فعل بر معمول خود مقدم باشد و از آن جدا نشود و فاصله نگیرد.

گفته نمی شود:  زیداً حذارِ!

کاربرد اسم فعل در کتاب های عربی  متوسطه :

واهاً ... کیفَ نُبلّغها هذا الخبر؟ هی تموتُ ... واهاً واهاً !  شکوه و زاری می کنم ! چگونه این خبر را به برسانیم؟ وای وای!

واهاً : اسم فعل مضارع به معنای (أتوجّعُ ) و أنا مستتر فاعل آنست.( عربی 3 تجربی و ریاضی درس4 ص 52)

إلیک بعضَ هذه ِ الایات ِ . بعضی از این آیات و نشانه ها را فراگیرید. (یادبگیر)

إلیک : اسم فعل منقول امر به معنای (خُذ) و انتَ مستتر فاعل ، بعضَ مفعول به آنست.

(عربی 2 تجربی وریاضی درس 3 ص 27 – درس 9 ص 109 – درس 10 ص 123 )

( عربی 3 تجربی و ریاضی درس 3 ص 32 – درس 7 ص 99 )

حَذارِ أن یَتسلّطَ الیأسَ  . مبادا (بپرهیز) ناامیدی مسلط شود .

حَذارِ : اسم فعل منقول امر به معنای ( إحذَر) و أنتَ مستتر فاعل ، أن یتسلّطَ (به تأویل مصدر تسلُّطَ)مفعول به ومنصوب .

( عربی 4 انسانی  درس 2 ص 12 )

فإلیکم یا قومُ رأیی ...  پس ای قوم! نظرم را بشنوید(فراگیرید).

إلیکم : اسم فعل منقول امر به معنای (خُذ) و رآی مفعول به منصوب تقدیراً 

( عربی 4 انسانی درس 6 ص 45 )

هیّأ بِنا! بسوی ما بشتاب !     هیّأ : اسم فعل امر بمعنای (أسرِع ) و أنتَ مستتر فاعل است.

(عربی 4 انسانی درس 6 ص 48 )

ویلَکَ أتعتقدُ أنّ مسألتی غیرُ مهمّة ٍ؟ وای برتو آیا اعتقاد داری که مشکل من بدون اهمیت است؟

ویلَکَ: کلمه ی عذاب  است و مفعول به  و منصوب برای فعل محذوف  ( ألزَمَک اللهُ  ویلاً )

(عربی 4 انسانی درس 4 ص 26 )

ویلٌ لی ... ماذا أفعَلُ ؟ وای بر من ..چه کنم؟ ( عربی 2 تجربی و ریاضی درس 2 ص 14 )

ویلٌ  اگر مضاف نباشد و با حرف جر لِ بیاید مرفوع می شود بنا بر مبتدا و جارو مجرور بعداز آن خبر است و محلاً مرفوع.

وَیحَکِ ...أتعلَمینَ مَن هوَ؟ وای بر تو ... آیا می دانی او کیست؟  ( عربی 2 تجربی و ریاضی درس 2 ص 14 )

وَیحکَ یا بُنَیَّ ! وای بر تو  ای پسرکم !      ( عربی 4 انسانی درس 2 ص 11 )

ویحَک : کلمه ی ترحّم است و مفعول به  و منصوب برای فعل محذوف ( ألزَمَک اللهُ ویحاً ) و البته اگر با حرف جر لِ بیاید مرفوع است بنا بر مبتدا و جارو مجرور بعد از آن خبر است و محلاً منصوب. ( وَیحٌ لَک ) .

أرجو لکم التوفیق – ملیحه فاضلی ، کارشناسی ارشد عربی ، دبیر عربی دبیرستان خدیجه کبری (س)

آذر 1390

-----------------------------------------

 فهرست منابع :

1-شرح ابن عقیل   - محمدیحیی الدین عبدالحمید – ج 2   صص  303-302

2-مبادی العربیة  - المعلم رشید الشرتونی   - ج 4   ص 247

3- معجم النحو  - عبد الغنی الدقر   - صص 21- 20